Iran's regime wankelt onder druk van protesten, sancties en geopolitieke verliezen.

Het religieuze regime onder leiding van ayatollah Ali Khamenei in Iran stond nog nooit zo zwak als bij de huidige protestgolf die het land sinds eind vorig jaar overspoelt. Die begon uit onvrede tegen de hoge inflatie, maar verspreidt zich intussen nacht na nacht onder grotere delen van de bevolking. Is dit het einde van het revolutionaire project? Jens is journalist bij VRT NWS. Hij specialiseert zich in Defensie en het Midden-Oosten. Disclaimer: het Iraanse regime heeft wel eerder te maken gekregen met opstanden en demonstraties. Elke keer kon het regime die bloedig neerslaan via repressie. Het ‘Iraanse systeem’ kan dus wel wat schokken aan. Maar de crisis waar de regering in Iran nu voor staat is ongezien anders: fundamenteler, dieper, wijdverspreider en dus véél gevaarlijker voor het voortbestaan van het regime. Vijf redenen -soms contra-intuïtief- waarom het Iraanse regime vandaag serieus moet vrezen voor zijn voortbestaan. Het regime van geestelijk opperleider Khamenei gaat sinds 2018 gebukt onder Amerikaanse sancties. In september 2025 kwamen daar nog eens Europese sancties, alweer, bovenop. De Iraanse economie herstelde nog van een bovenmatige klap tijdens de coronacrisis, waarvan Iran wereldwijd een de zwaarst getroffen landen was.  Vooral de oliesector en de petrochemie werden het voorbije jaar extra zwaar getroffen. Willen Iraanse bedrijven olie verkopen, moeten ze dat doen via spooktankers, tegen grote korting. Nieuw is dat daarmee ze sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne nu ook in directe concurrentie moeten met Russische bedrijven, die ook getroffen zijn sancties en via een 'schaduwvloot' werken. Ondoordachte ruimtelijke en economische planning in combinatie met extreme droogte door de klimaatverandering zetten Teheran en andere grote steden bovendien, letterlijk, zonder water (en waterkracht energie). Het Islamitische regime beroept zich al jaren op zijn onverschrokken soevereiniteit en militaire superioriteit. Niet alleen in eigen land; het regime verklaarde zichzelf tot regionale grootmacht. Voor het eerst sinds het einde van de Iran-Irak oorlog in 1988 werd Iran vorig jaar hard en vernederend gebombardeerd door Israël en de VS. Na amper één dag had Israël al het volledige luchtoverwicht boven de Iraanse hoofdstad. Nucleaire sites werden tot as herleid. De stafchef van het Iraanse leger, de Iraanse Revolutionaire Garde en hun opvolgers werden allemaal gedood door aanhoudende precisieaanvallen. De geestelijke opperleider Ali Khamenei kon niet anders dan dagenlang wegvluchten in een ondergrondse bunker. De vernedering was volledig. Tegelijk werd pijnlijk duidelijk hoe kwetsbaar het regime eigenlijk is. Jarenlang schermde het regime met propaganda en retoriek die de grote financiële inspanningen in de Iraanse defensie moesten rechtvaardigen. De mythe van een militair onaantastbaar Iran werd zes maanden geleden, voor het eerst sinds 1988, vakkundig weggebombardeerd.  Syrie. De val van de Syrische dictator Basher al-Assad eind 2024, was een strategisch verlies voor Iran. Het regime-Assad werd gezien als het enige pro-Iranregime in het Midden-Oosten. Ondanks jarenlange financiële, logistieke en militaire steun, klapte het regime van Assad onverwacht ineen. Ook Rusland, een trouwe maar verzwakte bondgenoot van Iran en Syrië, kon de val van Assad niet tijdig voorkomen.  Libanon. In Libanon steunt Iran de sjiitische gewapende militie Hezbollah. Hezbollah raakte in Libanon verkozen in het parlement en deelde de facto gewapend de lakens uit in grote delen van het land. In september 2024 kreeg Hezbollah een eerste klap bij de “beeper-aanval”, waarbij de Israëlische geheime diensten valse communicatieapparaten konden leveren aan Hezbollah. Duizenden Hezbollah-leden raakten gewond toen die ontploften, hun doen en laten bleek bovendien in kaart gebracht. Later in 2024 voerde het Israëlische leger maandenlang zware bombardementen en operaties ui in Libanon, tégen Hezbollah. De slagkracht van Irans trouwe bondgenoot Hezbollah werd gekortwiekt. Jemen. In Jemen steunt Iran de Houthirebellen. Nadat die raketten hadden afgevuurd op Israël in augustus 2025 werden ze gebombardeerd door Israël. Dat focuste op de haven van Hodeidah, de inkomstenbron van de Houthi's. Ook de VS en het VK bombardeerden posities van de Houthi's, nadat ze internationale schepen hadden aangevallen. Buurland Saudi-Arabië, dat al jaren verwikkeld is in de strijd met Houthi's, maakte samen met de Verenigde Arabische Emiraten van het moment gebruik om ze verder terug te dringen. De “As van Verzet” waartoe Iran, Rusland, Venezuela, Assad in Syrië, Hezbollah in Libanon, de Houthi-rebellen in Jemen, allemaal behoorden, bestaat niet langer. Het Iraanse regime staat geopolitiek geïsoleerder dan ooit. De Amerikaanse politiek tegenover Iran is onduidelijk en inconsistent. Mogelijk bewust? Na de bombardementen op Iraanse kernfaciliteiten leek Trump aan te sturen op onderhandelingen. Onder invloed van de Israëlische premier Netanyahu verhardde de toon weer. Nu dreigt Trump weer openlijk met nieuwe bombardementen. Het regime in Teheran weet dat Trump (soms) doet hij zegt. Steeds duidelijker is dat zowel Israël als de VS wil dat Iran nog veel meer nucleaire ambities opbergt. Het verzwakte Iraanse regime kan maar moeilijk om met die schijnbaar irrationele en onvoorspelbare diplomatieke zetten. De besluitvorming in Iran kan geen duidelijke stelling nemen of een politieke strategie uitzetten tegen zoveel Amerikaanse inconsistentie. Het Iraanse regime met zijn oude leider en ondoorzichtige beslissingsprocessen vindt maar geen contra-strategie tegen zoveel Amerikaans bochtenwerk.   De huidige president Masoud Pezeshkian kwam aan de macht in juli 2024, nadat hardliner Ebrahim Raïsi was omgekomen bij een helikopterongeluk. Raïsi stond klaar om de stokoude en zieke geestelijke opperleider Ali Khamenei op te volgen. Khamenei is 86 en intussen 36 jaar aan de macht. In Iran zijn ‘sterkhouders’ zich volop aan het positioneren voor zijn opvolging. Pezeshkian, een gematigd figuur, leek te zijn gekozen als ‘toegift’ na eerdere protesten van de bevolking. Voorbije week kwam hij verrassend mild uit de hoek wanneer het ging over de protesten. Hij zei die ‘te begrijpen’. Het regime probeerde ‘te luisteren en in dialoog te gaan’. In grote steden werd ook al enkele maanden gedoogd dat vrouwen hun hoofd niet langer bedekken.  Voor veel Iraniërs is dat het overduidelijke teken dat het regime dodelijk verzwakt is. Het lijkt contra-intuïtief, maar een repressief regime -denk aan de Sovjet-Unie- dat plots begint toe te geven aan maatschappelijke eisen, versnelt daarmee vaak de onvermijdelijke implosie.  Intussen worden nu elk nacht Iraanse overheidsgebouwen in brand gestoken. Demonstranten voelen de macht van het getal. Tegelijk met de snelle escalatie neemt ook de repressie toe. Het regime vecht voor zijn overleven.  Er zijn veel verschillende mogelijke scenario’s. Het Iraanse regime overleefde al eerder diepe crisissen. Het toonde al eerder dat het met succes opstanden kan smoren met geweld en repressie.  Een waarschijnlijk scenario is dat waarbij de machtige Iraanse Revolutionaire Garde, een soort privéleger onder leiding van de geestelijke opperleider, de macht zal grijpen en de geestelijke leiders opzij schuift. Een variant daarop is dat de generaals het op een akkoord gooien met de VS en ruil voor het handhaven van economische voordelen een overgangsregime installeren. Op die manier kan misschien een militaire interventie worden vermeden.  Evengoed wordt gekeken naar “witte konijnen”, zoals de weinig bekende en niet erg populaire kroonprins, Reza Pahlavi.